یا خدائی، یا انسانی

                                              در مرگِ  ذبیح اله صفا  *

اى كشته‏ى خدا! كشته‏ى كدام خدا بودى؟ كدام خدا تو را كشت؟
نه خداى من، نه خداى نيجه، همان خدايى كه تو خواسته بودى كشته‌ى او باشى: خداى كلمه، كه از ابتدا بود، و در ابتدا بود، و چيزى جز كلمه نبود، كه با خودت مى‏برديش.
روى دوشت مى‏برديش. همه جاى دنيا کلمه‌ات را بردى. از سمنان تا تهران، و از تهران تا پاريس. از غرب تا شرق خداى خودت را به دوش كشيدى. نشانش دادى به اين و آنش دادى، گنجش شدى، رنجش شدى، تاريخش شدى، معاريفش شدى.
خداى تو كلمه بود و كلمه همه جا با تو بود، همه‏جا با او بودى، در ژاپن در آمريكا، در هند، بردوش تو مى‏رفت، خانه به دوشِ ِتو بود.
و در آلمان، ناگاه خداى تو از دوش تو افتاد. همان‏جا بود كه بر سنگ گورت نوشتى: «مرگ همان خدا بايدباشد، اسم‏هاشان فرق مى‏كند.» (2)  با اين‏كه پل سلان (Paul Celan) هنوز خداى خانه به دوشِ تو را نديده بود وقتى كه گفته بود: «مرگ استادى است در آلمان». (3)
معذالك پل سلان خداى آلمانى‏اش را مى‏شناخت و به زبان او مى‏نوشت وقتى كه خودش را در رود «سن» (Seine) مى‏انداخت و از آن زمان، ديرى است، مرگ براى من استادى شد در پاريس، براى من كه حالا در سنّ ِخودم افتاده‏ام.
 سن؟  اوه ،  مرا به چهل سال پيش مى‏برى.
با تو يك بار هم، چهل سال پيش، در باشگاه دانشگاه، مناظره‏اى برپا بود، به ابتكار احسان یار شاطر وايرج افشار. مناظره‌ای  ميان من و نادر نادرپور و حسام دولت‏آبادى، و يا، ميان حسام دولت‏آبادى و نادر نادرپور و يداللَّه رويايى. يعنى مناظره‏اى ميان شعر كهن و شعر ميانه‏رو و شعر نو. كه به اين آخرى لقب «افراطى» داده بودى.
آن شب مدير بحث تو بودى. با اين‏كه اهل بحث نبودى. و حيات تو مسماى اسم خودت بود. اهل صفا و سكوت و تأمّل بودى.
در آخرِ مناظره آن شب، انگار سالن براى حمله به من پُر بود. پُر از عناد و كينه، پُر از دشنام. با اين‏كه اهل بحث نبودى. در آخرِ مناظره‏ آن شب، به همه اجازه‏ى بحث دادى. به من ندادى. گذاشتى همه به من حمله كنند. هركسى، از بلند پايگان شعر كهن، تا بى‏مايگان شعر كهن، هر كه در سالن بود، بر من تاختند. حرف‏هاى سخت زدند. تا جايى كه احسان يار شاطر، بيچاره دلش سوخت، ايرج افشار پشيمان شد.
گفتم استاد صفا، به من هم اجازه‏ى پاسخ بده كه از خود دفاع كنم. گفتى نمى‏دهم. گفتم چرا؟ گفتى كه بهترين دفاع تو از تو سكوتِ توست. گفتم عجب! پس شما هم، كه بايد بى‏طرف باشيد، داريد به من حمله مى‏كنيد، و طرف آن‏ها را داريد! گفتى نه، آن‏ها با حمله‏هاشان بهتر از خود تو از تو دفاع مى‏كنند. پس بهتر است كه ديگر خودت به خودت حمله نكنى. دهانم از اين حرف باز ماند. انگار چيزى از آن جدا مى‏شد. با دهان باز گفتم: چرا مى‏گويى «خودت»؟ آخر اين‏ها كه خود من نيستند. گفتى: چرا، چرا، اين‏ها خودِ تو هستند.
آن‏ها همه از دنیا رفته‏اند، و من هنوزدر اين دنیا به حرف تو فكر مى‏كنم که «آن‏ها همه خودِ من بودند»:  لطفعلى صورتگر خود من بود. سعيد نفيسى خود من بود. حميدى شيرازى، دكتر عيسى سپهبدى و همه‏ى آن‏هايى كه از تو اجازه‏ى بحث داشتند و من نداشتم. اى كشته‏ى خدا! و آن‏ها گفتى خود من بودند. همه‏ى آن استادها، چه آن‏هايى را كه خداى تو، مرگ، بُرد. آن‏هايى كه چون تو ، آرام كشته‏ى اللَّه گشتند و چه آن‏هايى كه با گلوى بريده، ذبيح خدا شدند و خداى بهشت زهراشان برد. و آن‏قدر بُرد و بُرد و بُرد كه حالا ديگر «مرگ استادى است در ايران».
شايد براى گريز از دست استادِ ايرانى بود كه به آلمان گريختى؟و پيش خداى نيچه نشستی، كه گفته بود: خدايان مرده‏اند.
ديدى؟ پس خدايان نمرده‏اند. اين چه مرده‏اى است كه ما را راحت نمى‏گذارد؟ اين‏چه مرده‏اى است كه ما را مى‏ميراند؟ امّا همين كه با ما نيست. و روى زمين ما نيست، يعنى هست، ولى با ما نيست. كه اگر خدا، بود و با ما بود، حضورش حدى داشت، و يا حد ِحضور داشت، مثل تمام آن‏چه كه با ما هست، و انسانى است . با ما نبودنِ او، بودنِ او را بى‏مرز مى‏كند، ابدى مى‏كند، امّا انسانى نمى‏كند.
گفتم اگر بخواهيم حقيقتاً انسانى باشيم بايد از خدا فاصله بگيريم، اى كشته‏ى خدا! يا خدائى، يا انسانى! الهيات انسانيات نيست. تمام آن‏هايى كه به خدا نزديك شدند از ما دور شدند. هم مرگ شدند، هم عمله‏ى مرگ، عمله‏ى خدا شدند! نه خدايى كه تو مى‏خواستى كشته‏ى او باشى، بل خداى بهشت زهرا! كه خداى كلمه نبود.
يك بار هم در رم، در جست‏وجوى صورت خدا بودى. و ديدى كه خدا صورتى ندارد.  به من گفتى که در من و تو آن‏چه مشترك است صورت اللَّه نيست.
نوروز 1354 بود، با هم به ايتاليا رفته بوديم، براى شركت در كنگره‏ى نظامى گنجوى، دانشگاه رم چه‏قدر نظامى‏شناس از سراسر دنيا دعوت كرده بود! بنياد فرانچسكو گابريلى (Gabrieli Francesco)(4)، بنياد لئون كائتانى (Leon Caetani)(5) و آكادمى رم، همه در نوروز 1354 (مارس 1975) نظامى‏شناس شده بودند. ليلى و مجنون، اسكندرنامه، بيش‌تر از همه نظامى را به ميان دنيا برده بود. ما هفت نفر بوديم كه از ايران آمده بوديم، من و احمد شاملو و حسن هنرمندى هم در ميان شما بوديم و منظر مدرنِ هيئت نمايندگى ايران در كنگره را مى‏ساختيم. فضلاى ديگرى هم با ما بودند،شجاع الدین شفا، که مدیر گروه بود. عبدالحسين زرّين‏كوب، كه اين روزها در بيمارستان در نيويورك بسترى است، و اميدوارم عمر خودت را به او بخشيده باشى.
 سخنرانى‏ات را درباره‏ى نظامى به زبان فرانسه نوشته بودى و ما همه براى همين بيست دقيقه سخنرانى به رم آمده بوديم. تمام كه شد، رو به جمعيت كردى و با لهجه‏ى شيرين شهميرزادى گفتى (Merci beaucoup) خيلى متشكّرم! و احمد شاملو خنده‏اش گرفت. يعنى خوشش آمد. گفت «مرسى بوكو» را هم خيلى ايرانى ادا كردى. بله خيلى ايرانى بودى. مثل پيتر چل‏كوفسكى(6) (Chelkowski Peter) كه از آمريكا آمده بود، و ايرانى را به لهجه چك حرف مى‏زد. صدها تعزيه نامه‏ى خطّى كلكسيون كرده بود، و صحراى كربلا را از اسكندرنامه بهتر مى‏شناخت. شاملو تا آخر سفر در كوچه‏هاى رم با من به لهجه‏ى چل‏كوفسكى فارسى حرف مى‏زد و فرانسه را به لهجه‏ى شهميرزادى.
چه‏قدر خواستى ايرانى باشى! چه‏قدر مى‏خواستى ايرانى بمانى! آن روز لهجه‏ى تو آن‏قدر راحت و بى‏عُقده بود كه هنوز دوست دارم به شيوه‏ى تو بگويم (Merci beaucoup). اگر نه براى آن پنج جلد «تاريخ ادبيات در ايران»ات(7) لااقل براى آن مجموعه‏ى «هزار سال شعر فارسى»ات كه در زبان فرانسه دارى، يعنى «از رودكى تا بهار»ات(8) كه اگرحرفِ مرا مى‏شنيدى، «از رودكى تا نيما»يش مى‏كردى، و حالا صورت خود را دورتر مى‏بردى، تا همان‏جاهايى كه نيما صورت خود را بُرد. امّا مرا نشنيدى.
و نوروز 1354 بود، و با هم به رم رفته بوديم. مرا دوست داشتى امّا باور نداشتى، و نيما را نه اين داشتى و نه آن مى‏داشتى، جوابم دادى: نه يداللَّه، در من و تو آن‏چه مشترك است صورت اللَّه نيست، كلمه‏ى «اللَّه» است و كلمه، نه كشته مى‏خواهد نه دست.(9) يعنى كه با هم اختلاف سليقه داريم، امّا، دعوا نداريم.
من اين اشاره را آن روز،آرى اى ذبيح خدا، از تو گرفتم و دم فرو بستم، يعنى كه باهم‏ايم و بى‏هميم. امروز با مرگ تو در غربت، دارم مى‏بينم و يا كه با هم ديديم، كه نه سليقه و نه دعوا. كه اگرکه بى‏هميم، در كلمه با هم‏ايم. كه كلمه كشته‏ها داد، هم كشته داد و هم دست: از خانلرى تا مختارى، از تو تا ديگرى، تا ديگرى كه «خودِ تو» است.  از «خود» تا «غیر» همه را عمله‏ى «اللَّه» كُشت. در تبعيد، در تقريب، عمله‏ى «اللَّه» و همه‏ى آن‏هايى كه از صورتِ تو دور شده‏اند. و صورتِ تو از آن‏ها دور شده بود.
                                               پاریس ۲۷ژوئن ۱۹۹۹  (۱۳۷۸)

 پى‏نويس‏ها:
 1 - «ذبيح» در لغت يعنى كُشته، و ذبيح‏اللَّه كسى است كه براى خدا قربانى‏اش مى‏كنند، ذبحش مى‏كنند و يا خودش خودش را در راه خدإ؛ ئئ  مى‏كشد. در فرهنگ دهخدا مى‏خوانيم: «.. مذبوح، گلو بريده و آن‏چه قربانى كنند و ذبيحه، قربانى است كه براى گلو بريدن است. كشتن، كشتار... و هو شامل ياقطع‏الحلقوم... و هو قطع عضو، و غيره...»
 2 - جمله‏اى است از كتاب «هفتاد سنگ قبر» اثر يداللَّه رويايى، انتشارات گردون، كُلن، 1998».
 3 - مصرع معروفى از شعر «فوگ مرگ» اثر پل سلان «Paul Celan» شاعر آلمانى كه در سال 1970 در پاريس با انداختن خود از فراز پُل ميرابو در رود سن، خودكشى كرد.
Fondatione Francesco Gabrieli - 4
Fondaitione Leon Caetani – 5
6 - Peter Chelkowski خاورشناس در دانشگاه نيويورك.
7 - دكتر ذبيح‏اللَّه صفا، «تاريخ ادبيات در ايران»، 5 جلد، انتشارات اميركبير، دانشگاه تهران.
8 -Z.Safa . ,Paris,Gallimard .(XI-XX eme siclesإ )Anthologie de la  posiepersane 1964

9 - اشاره‏ى ظريفى است به «يد» و «ذبيح».
* تنها مورخ  ادبیاتِ فارسی، ذبیح اله صفا، در بهار سال1999 میلادی(۱۳۷۸شمسی)در شهر کوچکی در آلمان چشم از جهان فرو بست.